KOSAČE | Plemenito

Istorija srednjovekovne vlasteoske porodice Kosača može se pratiti od kraja XIV pa sve do prve polovine XVII veka — uzimajući u obzir venecijanske Kosače — ali će prisustvo istaknutih članova ove porodice u istorijskim zbivanjima biti najživlje i najviše će tragova ostaviti tokom XV veka.

Ishodište zemlje koju su Kosače posedovale činila je oblast oko sastava Pive i Tare, i u gornjem Podrinju oko Foče, gde se i nalazilo selo Kosač po kome je, najverovatnije, porodica dobila ime.Kasnije su se njihovi posedi proširili na celu humsku zemlju, ali i van njenih granica, što je politički vrlo sposobne Kosače uzdiglo u red najmoćnijih velikaša srednjovekovne bosanske države.

Vlatko Vuković, sin Vuka Kosače, prvi put se pominje 1378. godine, kao svedok na povelji kralja Tvrtka I Dubrovčanima, a kao kraljev poverljiv čovek bio je poslanik u pregovorima sa Dubrovnikom i dalmatinskim gradovima. Kao vojvoda bosanske vojske potukao je Turke 1388. godine kod Bileće. Ipak će vojvoda Vlatko poznatiji ostati kao učesnik boja na Kosovu 1389. godine. Zauzet osvajanjem dalmatinskih gradova, kralj Tvrtko poslao je svoju vojsku na Kosovo pod zapovedništvom „bilećkog pobednika“; vojvoda Vlatko se „pobedonosno“ i „sa malim gubicima“ vratio u Bosnu — kako je Tvrtko pisao Trogiranima i Firenci.Umro je 1392. godine, a njegove zemlje, vodeću ulogu u porodici i u tadašnjim zbivanjima u bosanskoj državi, preuzeo je njegov sinovac Sandalj Hranić Kosača.

Sandalj Hranić, sin Hranje Vukovića, sinovac i baštinik Vlatka Vukovića, nasledio je od svog strica i titulu vojvode. Preko četiri decenije aktivnog političkog života Sandalja Hranića, najmoćnijeg velikaša svog vremena — naročito posle smrti Pavla Radenovića 1415. i Hrvoja Vukčića 1416. godine — obeležene su znatnim proširenjem teritorije Kosača. Sandaljeva oblast počinjala je istočno od Omiša i prostirala se do Drine, Lima i Boke Kotorske, i praktično je bila izuzeta od vlasti bosanskog kralja (srpskog kralja iz porodice Kotromanić – B. R.). Vodio je potpuno samostalnu politiku: ratovao, zaključivao ugovore, uvodio carine i, ujedno, imao vlast nad mnogobrojnim vazalima. U borbama za ugarski presto bio je pristalica Ladislava Napuljskog. Kralj Ladislav mu je stoga, 1407. godine, zauzvrat dao gradove Skradin i Ostrovicu, koje je — tri godine kasnije — vojvoda Sandalj prodao Mletačkoj Republici. Učestvovao je u zbacivanju kralja Ostoje, 1404. godine, kojom je prilikom pripojio sve teritorije vlasteoske porodice Sankovića — od Popovog polja do Nevesinja. Sa velikaškom porodicom Pavlovića, Sandalj Hranić i njegov naslednik Stefan Vukčić, bili su u  gotovo neprekidnim sukobima. Sandalj je zajedno sa kraljem Ostojom učestvovao u ubistvu kneza Pavla Radenovića, avgusta 1415. godine, a u pokušaju da se domogne zemlje Pavlovića uspeo je samo delimično, uz pomoć Turaka. Svoju polovinu Konavla — nasleđenu od strica Vlatka Vukovića — prodao je Dubrovčanima 1419. godine, a kada je posle prodaje svoje polovine Radoslav Pavlović započeo konavoski rat 1430. godine, Sandalj Hranić stavio se na stranu Dubrovačke Republike. U toku rata, koji je trajao do sklapanja mira Republike sa Radoslavom Pavlovićem oktobra 1432. godine, Sandalj Hranić je neko vreme nastupao kao saveznik kralja Tvrtka II, ali je u daljem odvijanju događaja postao njegov protivnik, pa je radio na tome da Tvrtka zameni Radivoj Ostojić, sin kralja Ostoje.

Sandalj Hranić, „po milosti božjoj veliki vojvoda bosanski“, umro je iznenada 15. marta 1435. godine. Sahranjen je u crkvi Sv. Stefana na Šćepan polju. Za sobom nije ostavio naslednika. Ženio se tri puta, a druga njegova žena bilaje Katarina, sinovica vojvode Hrvoja Vukčića. Jelena, treća žena Sandalja Hranića, kojom se oženio 1411. godine, bila je ćerka kneza Lazara i udovica Đurđa Stracimirovića Balšića. Jelena je poslednje godine života provela kao udovica u svome manastiru Sv. Bogorodice na Skadarskom ostrvu Gorici, posvetivši se čitanju monaške literature. Delimično je sačuvana njena prepiska sa duhovnikom Nikonom Jerusalimcem, koja odiše izrazitom književnom sklonošću.

Sandaljeva braća, Vuk i Vukac Hranić, živeli su u senci svog starijeg brata. Upravljali su zemljom u gornjem Podrinju i župama Govse i Jeleča. Ivan Vuković, sin Vuka Hranića, bio je jedno vreme uz svog brata od strica, Stefana Vukčića, ali je kasnije stupio u službu Mletačke Republike.

Stefan Vukčić Kosača, „veliki vojvoda rusaga bosanskog“, potonji „herceg od svetog Save“, bio je jedan od najmoćnijih velikaša srednjovekovne Bosne i najznačajniji Kosača. Već od 1432. godine — posle smrti oca Vukca — upravljao je nasleđenim zemljama, a od 1435. godine, kao baštinik Sandalja Hranića, preuzeo je ulogu i mesto svog strica u tadašnjim istorijskim zbivanjima. U momentu stupanja Stefana Vukčića na političku scenu, uveliko je trajao sukob sa porodicom Pavlovića. Oni su mu u prvom naletu oduzeli neke teritorije, ali se sukob — pod pritiskom Turaka —završio mirom u junu 1439. godine ali, praktično, okončao se tek smrću vojvode Radoslava Pavlovića. Tada je dobar deo poseda Pavlovića pripao Stefanu Vukčiću.

U periodu dinastičkih borbi u Ugarskoj i turskog opsedanja Beograda, Stefan Vukčić uzeo je Omiš i Poljica 1440. godine, a posle prvog pada Srpske Despotovine, pripojio je  Gornju Zetu 1441. i Bar 1442. godine. Već 1443, međutim, Venecija je uspela da preotme Bar, sledeće godine i Omiš, a uz pomoć Stefana Crnojevića, istisnut je i iz Zete. U nezavidnoj situaciji, ugrožen od kralja Stefana Tomaša i Ivaniša Pavlovića, Stefan Vukčić se — mirom sklopljenim sa Venecijom, sredinom avgusta 1445. godine — odrekao Bara i Omiša, i ustupio ih Mlečanima, dobivši zauzvrat kuće u Kotoru, Zadru i Veneciji, i kotorski dohodak od 600 dukata.

Česti sukobi Stefana Vukčića sa kraljem Tvrtkom II produžili su se i sa kraljem Stefanom Tomašem. Sa njima će se izmiriti tek pošto bude ugrožen od Mlečana i Stefana Crnojevića, odranije neprijatelja Tomaševog. Izmirenje sa kraljem obeleženo je udajom Vukčićeve kćeri Katarine za kralja Tomaša. Međutim, već 1443. godine Stefan Vukčić je ponovo u sukobu s kraljem, a kada su Turci provalili u Bosnu i Hum, prišao je despotu Đurđu Brankoviću, sa kojim je takođe bio u prijateljstvu samo kada su mu prilike to nalagale.

U prvoj polovini oktobra 1448. godine, Stefan Vukčić počeo je da se naziva hercegom. Već 17. oktobra Dubrovčani mu čestitaju na novoj tituli, koju je on isprva upotrebljavao u obliku „herceg humski i primorski“, dok prvi dokument sa titulom „herceg od svetog Save“ datira iz proleća sledeće godine. Nije poznato od koga je Stefan dobio hercešku titulu; postoje različita mišljenja, a najverovatnija je pretpostavka da je titulu uzeo sam. Pre svega, time je verovatno hteo da uzdigne svoj ugled i status, po uzoru na evropske velmože, a zatim, time je — vezujući se za manastir Mileševu, gde su ležale mošti Svetog Save i gde je posebno negovan kult prvog srpskog arhiepikopa — želeo da istakne značaj svojih zemalja, koje su nekad bile sastavni deo srpske države; tim pre što je i sam Rastko Nemanjić pre monašenja upravljao humskom zemljom.

Stefak Vukčić, od tada „milostiju božiom herceg od Svetoga Save, gospodar humski i primorski, veliki voevoda rusaga bosanskoga, knez drinski i k tomu“, držao je veliku teritoriju od Lima do Cetine, i od Rame do Kotorskog primorja. Pokušaj hercegov da grad Novi — koji će po njemu kasnije dobiti naziv Hercegnovi, kao i Hercegovina sama, uostalom — razvije u trgovište i luku, i ustanovljenje radionice sukna 1449. godine, pogodilo je Kotor i Dubrovnik, sa kojim je herceg ušao u rat 1451. godine. U tom ratu, na strani Dubrovnika, našao se i hercegov sin Vladislav, zajedno sa svojom majkom Jelenom. Sa Vladislavom je do pomirenja došlo 1453. godine, kada je o tome herceg Stefan izdao povelju 19. jula, a sa Dubrovnikom je mir postignut 10. aprila 1454. godine. Sporenje sa kraljem Stefanom Tomašem trajalo je, međutim, sve do kraljeve smrti. Godine 1461. došlo je do pomirenja između hercega i novog kralja, Stefana Tomaševića. Ipak, period bosanskog jedinstva, koji je tada započeo, bio je kratkotrajan;upadi Turaka na hercegovu zemlju postali su sve češći. Posle pada Bosne, 1463. godine, njegove zemlje postepeno osvajaju Turci i Mlečani. Turci su zauzeli gradove u Humu i Podrinju, a Mleci Neretvansku krajinu. Pred kraj života, hercegu Stefanu je od njegove prostrane zemlje ostalo samo uzano područje oko grada Novog. Umro je 22. maja 1466. godine. Dan pre smrti napisao je testament. „U puti vele bolestan, a u pameti na punu krepak i pametju svojom slobodan“, herceg Stefan izdiktirao je svoju poslednju volju mitropolitu mileševskom Davidu, u prisustvu dvojice svedoka, Radina Gosta i komornika Pribislava Vukotića. Za svoju „dušicu na slavu i službu božiju“ ostavio je 10000 dukata, a sinovima Vlatku i Stefanu po 30000 dukata. Jedan deo ostavio je i sinu Vladislavu, čije je ime u testamentu namerno izostavljeno.

Herceg Stefan Vukčić Kosača svakako je u početku pripadao „crkvi bosanskoj“, ali se iz njegovog odnosa prema ostalim crkvama teško može zaključiti kojoj je veri zaista pripadao. Do kraja života podržavao je patarene (patareni nisu postojali u državi Kotromanića, ali ima primjera da se u nekim spisima rimokatoličke crkve pravoslavni Srbi nazivaju pored ostalih imena i patarenima – B. R.), bio je u tesnim političkim odnosima sa papom, a u njegovoj okolini do poslednjeg dana nalazio se mitropolit mileševski. Godine 1454. na hercegov poziv došao je episkop Osane Jovan sa nekolicinom franjevaca, a iste godine dovršena je u Goraždu pravoslavna crkva Sv. Đorđa. Od vremena uzimanja titule „hercega od svetog Save“, njegova pripadnost pravoslavnoj crkvi u nekoliko mahova izričito je isticana. Tako, u pismu upućenom između 1454. i 1456. godine monahu Maksimu Sofijanosu i sinajs- kim monasima — koji pitaju da li u svojim bogosluženjima mogu spominjati hercega Stefana, zbog darova koje im je poslao — patrijarh Genadije Sholarije odgovara da „se herceg nije potpuno odvojio od kudugera iz straha od vlastelef ali da je on „unutra hrišćanin od pre kratkog vremena“, i da bi monasi trebalo da prihvate darove, pre svega zbog hercega samog i „zbog njegove koristi da bi istrajao u hrišćanstvu".

Hercegov kolebljiv odnos prema crkvama najbolje ilustruju svedoci i izvršioci njegovog testamenta; David je bio pravoslavni mitropolit, Radin Gost bogumil (Radin je pripadao „crkvi bosanskoj“ ali ona nije bila bogumilska – B. R.), a Pribislav Vukotić kasnije ubeđeni katolik. Upravo zato, mišljenje da je herceg Stefan umro kao pravoslavac, u najmanju ruku je nesigurno, a kao zaključak nameće se konstatacija da su hercegove povremene veze sa pojedinim crkvama bile motivisane uglavnom političkim razlozima.

Vladislav Hercegović, najstariji sin hercega Stefana, bio je u sukobu sa ocem još od vremena rata sa Dubrovnikom, započetog 1451. godine, kada se zajedno sa majkom Jelenom, uz bosanskog kralja (srpskog kralja – B. R.) i humsku vlastelu, našao na strani Republike. Godine 1453. došlo je do pomirenja, ali mir između oca i sina nije dugo trajao. U rano proleće 1463. godine sultan Mehmed II ustupio je vojvodi Vladislavu odred svoje vojske, sa kojom je on prodro na očevu teritoriju i naneo mu poraz na reci Breznici u pljevaljskom kraju. Tom prilikom Vladislav je preuzeo vlast nad jednim delom hercegove zemlje. Ali već u leto iste godine, u sudbonosnim trenucima po Bosnu, došlo je do ponovnog izmirenja oca i sina. Dobivši četvrtinu očeve zemlje, Vladislav je zajedno sa ocem, bratom Vlatkom i preostalom vlastelom iz hercegove zemlje započeo ratovanje protiv Turaka. I ovaj mir sa ocem trajao je kratko. Posle prolaska najveće opasnosti, iako je posedovao već trećinu očeve zemlje, Vladislav je bio nezadovoljan jer nisu bili ispunjeni svi uslovi pomirenja iz 1463. godine. Zbog toga je isključen iz očevog testamenta i lišen velikog dela poseda koje mu je ugarski kralj potvrdio 1463. godine u pograničnim oblastima Bosne. U naknadu za izgubljene posede, kralj Matija mu je 1469. godine dao gradove Veliki i Mali Kalnik, i druge posede u Slavoniji. Otada će Vladislav trajno boraviti u Ugarskoj.

Vojvoda Vladislav Hercegović bio je oženjen Anom Kantakuzin, nećakom Jerine, žene despota Đurđa Brankovića. Njihoz sin Balša Petar živeo je na porodičnom imanju u Kalniku i, kao što će činiti i njegovi potomci, isticao je tada već malo značajnu titulu „hercega od svetog Save“ — „Ego Balsa dux S. Save“.

Vlatko Hercegović, baštinik hercega Stefana Vukčića, nasledio je od oca, osim zemlje oko Novog, i titulu hercega. Nastavio je očevu politiku i neprijateljstvo prema Turcima, oslanjajući se na ugarskog kralja i Veneciju. Sa Venecijom ga je povezao Ivan Crnojević, za koga se 1469. godine udala njegova sestra Mara.

Herceg Vlatko bio je oženjen Margaritom de Marcano, unukom napuljskog kralja Alfonsa. Jedno vreme živeli su na turskoj teritoriji, ali su se kasnije preselili na Rab, gde je Vlatko umro 1489. godine. Margarita je tada prešla u Veneciju, gde se preudala za mletačkog kapetana Marka Loredana. Ne zna se precizno koliko su dece imali herceg Vlatko i Margarita de Marcano. Od dvojice sinova koje pominju dubrovačka dokumenta, poznato je ime jednog od njih — Jovana Kosače, osnivača venecijanskih Kosača.

Stefan Hercegović, najmlađi sin hercega Stefana — iz braka sa Varvarom, ćerkom hercega „de Payro“ — poturčen je 1470. godine i dobio ime Ahmed-paša. Ovaj Kosača ubraja se među istaknutije vojskovođe Otomanske imperije, i više od 30 godina bio je jedna od najmarkantnijih ličnosti Turske. Godine 1481. postao je beglerbeg Anadolije. Istakao se u ratu protiv Egipta 1486. i 1490. godine, kada je bio serasker — vrhovni zapovednik vojske — ali njegova je uloga naročito bila značajna u velikoj bici kod Lepanta 1500. godine, kada je doprineo da turska flota porazi Mlečane i Špance. U četiri navrata postavljan je na položaj velikog vezira. Bio je oženjen ćerkom sultana Bajazita II, sa kojom je imao tri sina i tri kćeri. Umro je, ili — što je verovatnije — ubijen, u leto 1517. godine, a sahranjen je „u dvorištu džamije u kasabi Herceg“.

Iz knjige: „Rodoslovne tablice i grbovi srpskih dinastija i vlastele“, Beograd, 1991; autor knjige je Pavle Ivić koji je knjigu prvi put objavio 1919. godine, a mi smo se za potrebe sajta koristili izdanje koje su dopunili i priredili grupa autora.

PRIREDIO: Boris Radaković